Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının 26 Ekim 2026 tarihli toplantısında kabul ettiği 151-159 sayılı dokuz ilke kararı, 3 Kasım 2026 tarihli ve 33419 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Kararlar; tamamlanmış teknik altyapı tesislerinin bakımı, mera alanlarında geleneksel otlatma, tarım alanlarında ağaç dikimi, sportif parkurlar, havai ulaşım hatları, mezarlık ve şehitlik uygulamaları ile RES ve HES projelerine ilişkindir.
Kararlar, doğal sit alanlarında bütün faaliyetler için geçerli genel bir izin düzeni kurmamaktadır. Her karar kendi kapsamındaki faaliyet ve sit kategorisi için koşullar belirler. Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonunun kararının aranmadığı durumlarda dahi, kararın kapsamadığı plan, ÇED, mülkiyet, yapı ve sektörel izin süreçleri ayrıca uygulanır.
Altyapı ve Arazi Kullanımına İlişkin Kararlar
151 sayılı karar, Kesin Korunacak Hassas Alanlar dışındaki doğal sitlerde bulunan, daha önce yetkili kurul veya Komisyonca uygun bulunmuş ve imalatı tamamlanmış teknik altyapı tesislerini kapsar. Bu tesislerde asgari düzeyde bakım, onarım ve iyileştirme yapılması ile izin süresinin uzatılması talepleri, sit statüsünün değişmemesi, yeni hat, yapı veya benzeri bir düzenleme yapılmaması ve önceki kararlardaki koşullara uyulması kaydıyla değerlendirilebilir. İşlemden önce ilgili İl Müdürlüğünün görüşü alınır. Koşullar karşılanırsa talep, Bölge Komisyonu kararı aranmadan ilgili idarece sonuçlandırılabilir.
Karar, mevcut tesislere ilişkin sınırlı bir usul kolaylığı sağlar; başvurunun kabulünü veya izin süresinin kendiliğinden uzamasını öngörmez. “Asgari düzeyde” bakım ve “benzeri yeni düzenleme” kavramları teknik eşiklerle açıklanmadığından, yapılacak işin önceki onay kapsamı içinde kalıp kalmadığı somut dosyada değerlendirilmelidir. Karar, ÇED, plan, yapı veya işletme izinlerini ve arazi kullanım haklarını yenilemez.
152 sayılı karar, sit tescilinden önce mera vasfı bulunan ve yöre halkınca uzun yıllardır geleneksel biçimde kullanılan alanlarda otlatmayı düzenler. İlgili idarece hazırlanacak teknik rapor, otlatmanın alanın ekolojik özelliklerine zarar vermeyeceğini ortaya koymalıdır. Bölge Komisyonu, alanın kaynak değerini ve koruma-kullanma dengesini dikkate alarak değerlendirme yapar. Karar, mera kullanım hakkını veya tahsis amacını değiştirmez ve yöre halkına yeni ya da münhasır bir hak tanımaz. Teknik rapora veya Komisyonca belirlenen koşullara aykırılık tespit edilirse, faaliyetler yeni Komisyon kararı alınana kadar İl Müdürlüğünün denetiminde durdurulur. Karar raporun yöntemini, otlatma kapasitesini ve “uzun yıllardır” ölçütünün süresini sayısallaştırmamıştır.
153 sayılı karar, Kesin Korunacak Hassas Alanlar ile I. derece doğal sitler dışında kalan, yürürlükteki mekânsal planda tarım lejantında bulunan doğal sit alanlarında uygulanır. İş makinesi kullanılmaması, topografyanın bozulmaması ve dikilecek ağacın yörenin doğal bitki örtüsüne uygun olması koşullarıyla ağaç dikim çukuru açılması ve dikim için Bölge Komisyonu kararı aranmaz. Sondaj, kuyu, sulama sistemi, tel çit veya duvar gibi ilave fiziki müdahaleler ise Komisyon tarafından ayrıca değerlendirilir. Bu değerlendirme kendiliğinden olumlu izin anlamına gelmez; karar plan değişikliği veya diğer mevzuat izinlerinden muafiyet de sağlamaz.
154 sayılı karar, Kesin Korunacak Hassas Alanlar dışındaki doğal sitlerde, fiziki veya inşai müdahale içermeyen sportif parkur ilanlarını düzenler. İlgili İl Müdürlüğünün görüşü önceden alınır; bu koşulla parkur ilanı Bölge Komisyonu kararı aranmadan ilgili idarece yapılabilir. Parkur alanını belirleme ve ilan yetkisi işletmeciye geçmez. İlan sonrasında depo, güvenlik kulübesi ve tabela gibi uygulamalar Komisyon değerlendirmesine tabidir. Parkur faaliyetleri bakımından Turizm Amaçlı Sportif Faaliyet Yönetmeliği ve faaliyetin niteliğine göre gereken işletme belgeleri ile diğer izinler ayrıca gözetilmelidir.
155 sayılı karar, teleferik ve telesiyej gibi ulaşım amaçlı havai hatların doğal sit alanlarından geçirilmesini ele alır. Faaliyetin özelliği, alanın coğrafi yapısı ve kamu yararı nedeniyle başka bir güzergâhın mümkün olmaması gerekir. Karar, hattın yapımı için zorunlu imalatları da kapsar. İzin, koruma amaçlı imar planı hazırlanması veya geçiş dönemi koruma esasları ile kullanma şartlarının belirlenmesi ve Bölge Komisyonu değerlendirmesi çerçevesinde verilebilir. Karar, alternatif güzergâhın nasıl belgeleneceğini veya zorunlu imalatların teknik sınırını ayrıca tanımlamaz. İmar, ÇED ve diğer izin süreçleri devam eder.
156 sayılı karar, nitelikli doğal koruma alanlarında şehitlik ve mezarlık alanlarına yönelik uygulamalar için koşullu bir değerlendirme çerçevesi getirir. İlgili idare başka uygun alan bulunmadığını gerekçelendirmeli; alanın büyüklüğü ve defin kapasitesi ile yapılabilecek tesislerin türü, büyüklüğü ve yapılaşma sınırları koruma amaçlı imar planı veya geçiş dönemi koruma esasları doğrultusunda belirlenmelidir. Bölge Komisyonu kamu yararını da dikkate alır. Karar tek başına inşaat izni vermez ve sayısal kapasite sınırı koymaz.
156 sayılı karar, önceki 113 sayılı İlke Kararındaki mezarlık hükmünden ayrı değerlendirilmelidir. Danıştay 4. Dairesi, E.2024/1982, K.2025/6688 sayılı kararıyla 113 sayılı kararın nitelikli doğal koruma alanlarına ilişkin B bölümündeki şehitlik ve mezarlık uygulamalarına izin veren bendini iptal etmiştir. Mahkeme aynı kararda bazı başka ibareleri de iptal etmiş, davanın diğer kısımlarını reddetmiştir. Dolayısıyla 113 sayılı kararın tümünün iptal edildiği söylenemez. 156 sayılı karar ise alternatif alan bulunmaması ve planlama koşulları gibi kendi metninde sayılan şartlara bağlı yeni bir düzenlemedir.
RES ve HES Projelerinde Yeni Koşullar
157 sayılı karar, nitelikli doğal koruma alanlarındaki RES projeleri bakımından 98 sayılı İlke Kararının bu alanlara ilişkin 20 türbin ve 50 MWm ibaresini kaldırmış; türbin sayısı 18’i aşmayan projelerin değerlendirilmesine imkân tanımıştır. Yeni karar kurulu güce ilişkin ayrıca bir üst sınır belirlememektedir. Bu durum, başka mevzuattan doğabilecek kapasite, lisans veya izin koşullarını ortadan kaldırmaz.
18 türbin sınırının karşılanması tek başına izin hakkı sağlamaz. Değerlendirmede alanın kaynak değerleri ve ekolojik bütünlüğü, çevresel etkileri önleme veya azaltma tedbirlerinin yeterliliği ve projenin kamu yararı bakımından gerekliliği dikkate alınır. İzin, koruma amaçlı imar planı doğrultusunda ve Bölge Komisyonunun değerlendirmesi üzerine verilebilir.
157 sayılı karar, ÇED yükümlülüğünü kaldırmamaktadır. ÇED Yönetmeliğinin Ek-1 listesi 15 ve üzeri türbinli RES projelerini kapsar. Ek-2’deki rüzgâr santrali bendi ise 5 Mart 2026 tarihli ve 33187 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan değişiklikle “1 adet türbin ve üzeri” olarak düzenlenmiştir. Dolayısıyla 15 ve üzeri türbinli projeler her iki listedeki eşik ifadesiyle de örtüşmektedir; buna karşılık 16-18 türbinli projelerin Ek-2 dışında kaldığı yönünde bir sonuç çıkarılamaz. Korunan Alanlar Yönetmeliği nitelikli doğal koruma alanlarındaki RES projelerini Ek-2 listesinde yer alan kapasiteyle sınırlandırdığından, güncel Ek-2 bendinde 1 türbin ve üzeri projelerin kapsanması bu değerlendirmede dikkate alınmalıdır. Her durumda, bir projenin Ek-1 veya Ek-2 listesinde yer almasının doğurduğu ÇED süreci ayrıca yürütülür; 157 sayılı karar bu süreçten muafiyet sağlamaz. İzin merciinin güncel eşikleri ve ilgili mevzuatı birlikte uygulaması gerekir
158 sayılı karar, nitelikli doğal koruma alanlarındaki HES projelerini; 159 sayılı karar ise sürdürülebilir koruma ve kontrollü kullanım alanlarındaki HES projelerini düzenler. Her iki kararda da üniversitelerin ilgili bölümlerine ekosistem değerlendirme raporu hazırlatılması, raporun ilgili yatırımcı idarece uygun bulunması ve raporda belirtilen hususların uygulanacağına ilişkin taahhüt alınması öngörülür. Bölge Komisyonu değerlendirmesi ve bu değerlendirmeye göre hazırlanacak koruma amaçlı imar planı doğrultusunda projeye izin verilebilir. Kararlar farklı doğal sit kategorilerine uygulandığından, birinin koşulları diğerine doğrudan teşmil edilemez.
Ekosistem değerlendirme raporu ile ÇED raporu farklı idari süreçlerin belgeleridir. HES projesi ÇED Yönetmeliği kapsamındaysa ÇED süreci ayrıca tamamlanmalıdır; ekosistem raporu ÇED yükümlülüğünün yerine geçmez. ÇED sürecinin kanuni dayanağı 2872 sayılı Çevre Kanununun 10 uncu maddesidir. Kararlar, raporun teknik formatını ve “ilgili yatırımcı idare” ibaresinin özel şirketlerle ilişkisini ayrıntılı olarak düzenlememektedir. Ayrıca Korunan Alanlar Yönetmeliğinin 8 inci maddesinin ikinci fıkrasının (h) bendindeki ve 9 uncu maddesinin birinci fıkrasındaki HES ibarelerinin yürütmesi, Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 15 Aralık 2022 tarihli ve YD İtiraz No. 2022/1133 sayılı kararıyla durdurulmuştur. Bu yargı kararı, 113 sayılı İlke Kararı hakkında 2025’te verilen kısmi iptal kararıyla karıştırılmamalıdır. 158 ve 159 sayılı kararlar, yürütmeyi durdurma kararını açıkça kaldırmamakta veya ilgili Yönetmelik hükümlerini değiştirmemektedir.
Yürürlük ve Dava Yolu
151-159 sayılı kararlar 3 Kasım 2026 tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Metinlerde ayrıca bir yürürlük tarihi veya geçiş hükmü yer almamaktadır. Tabiat Varlıklarını Koruma Komisyonları Yönetmeliği, Merkez Komisyonunun ilke kararlarının Resmî Gazete’de yayımlanmasını öngörür. Bu nedenle kararların yayım bilgisi ve yayımlandıkları metindeki koşullar esas alınmalıdır. Derdest başvurulara veya daha önce alınmış izinlere etkileri hakkında kararlar ayrıca bir geçiş kuralı koymadığından, bu dosyaların durumu mevcut işlem ve izinler üzerinden ayrı değerlendirilmelidir.
Düzenleyici işlem niteliğindeki ve ülke çapında uygulanacak Bakanlık işlemlerine karşı ilk derece mahkemesi olarak Danıştayda iptal davası açılması, 2575 sayılı Danıştay Kanununun 24 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamındadır. İYUK’un 7 nci maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca, ilanı gereken düzenleyici işlem için dava süresi ilan tarihini izleyen günden başlar. Genel süre 60 gündür. Bu kararlar bakımından süre 4 Kasım 2026’da işlemeye başlar ve 2 Ocak 2027 Cumartesi günü sona erer. İYUK’un 8 inci maddesi gereğince sürenin son günü tatile rastladığından, süre izleyen ilk çalışma günü olan 4 Ocak 2027 Pazartesi günü sona erer.
Dava açma hakkı, yalnızca konuya ilgi duymaya değil, İYUK’un 2 nci maddesi uyarınca davacının menfaatinin ihlal edilmesine bağlıdır. Düzenleyici işleme dayanılarak tesis edilen bireysel bir uygulama işlemine karşı dava açıldığında, İYUK’un 7 nci maddesinin dördüncü fıkrası kapsamında düzenleyici işlem de uygulama işlemiyle birlikte dava konusu edilebilir. Uygulama kararına karşı yetkili mahkeme ve dava süresi, işlemi tesis eden makam, kararın niteliği ve ilgili kişiye bildirim tarihi dikkate alınarak belirlenmelidir. Bu nedenle her Komisyon kararı için başvurulacak yargı yerinin veya sürenin aynı olacağı varsayılmamalıdır.
Uygulamada İzlenecek Adımlar
İlk olarak taşınmazın güncel doğal sit kategorisi, sınırları ve yürürlükteki plan lejantı resmî kayıtlar üzerinden belirlenmelidir. Ardından faaliyetin ilgili ilke kararının kapsamına girip girmediği ve Komisyon kararı, İl Müdürlüğü görüşü veya plan koşulunun aranıp aranmadığı saptanmalıdır.
İkinci olarak, kararın istediği teknik rapor ve taahhütler izin dosyasında ayrı belgeler olarak ele alınmalıdır. 152 sayılı karardaki mera raporu ile 158 ve 159 sayılı kararlardaki ekosistem değerlendirme raporunun amaç ve şartları aynı değildir. Bu belgelerin hazırlanması, ÇED sürecinin veya plan onayının yerine geçmez.
Üçüncü olarak, ÇED, koruma amaçlı imar planı, arazi kullanımı ve sektörel izinler kendi mevzuatlarına göre yürütülmelidir. Özellikle 157 sayılı karardaki 18 türbin sınırı ile ÇED Ek-2 ve Korunan Alanlar Yönetmeliği arasındaki ilişki, 16-18 türbinli projeler bakımından başvuru öncesinde açıklığa kavuşturulmalıdır. Enerji üretim lisansı gereken projelerde 6446 sayılı Kanundaki lisans rejimi; yenilenebilir enerji desteklerinden yararlanma bakımından ise 5346 sayılı Kanun ve ilgili düzenlemeler ayrıca dikkate alınmalıdır. Bu kararlar lisans, bağlantı veya destek hakkı vermez.
Son olarak, düzenleyici karar veya bireysel uygulama işlemi hakkında yargı yoluna başvurulması düşünülüyorsa, menfaat ihlali, görevli mahkeme, tebliğ/yayım tarihi ve dava süresi birlikte değerlendirilmelidir. Düzenleyici işleme karşı doğrudan dava süresinin 4 Ocak 2027’de sona ermesi, sonraki uygulama işlemlerine ilişkin sürelerin de aynı tarihte biteceği anlamına gelmez.
